บอยเลอร์ (Boiler) คืออะไร? ประเภทหม้อไอน้ำ หลักการทำงาน และกฎหมายที่โรงงานต้องรู้

บอยเลอร์ คือ อุปกรณ์ที่ใช้ความร้อนจากการเผาเชื้อเพลิงต้มน้ำให้เป็นไอน้ำแรงดันสูง เพื่อส่งไปใช้ในกระบวนการผลิต ภาษาไทยเรียกว่า “หม้อไอน้ำ” ส่วนเอกสารกฎหมายใช้คำว่า “หม้อน้ำ” ซึ่งทั้งหมดหมายถึงอุปกรณ์ประเภทเดียวกัน เนื่องจากบอยเลอร์ทำงานภายใต้แรงดันและความร้อนสูง กฎหมายจึงควบคุมทั้งคนคุมเครื่องและรอบการตรวจสอบ Time Ventures พาไปรู้จักประเภท ข้อกำหนดของกรมโรงงานอุตสาหกรรม ไปจนถึงการดูแลตะกรันและต้นทุนเชื้อเพลิง

บอยเลอร์ใช้ทำอะไรในโรงงาน

บอยเลอร์หรือหม้อไอน้ำ ใช้ทำอะไรบ้างในโรงงาน?

โรงงานใช้บอยเลอร์ผลิตไอน้ำเป็นตัวพาความร้อนไปยังกระบวนการผลิต เช่น ฆ่าเชื้อ อบแห้ง และนึ่ง เพราะไอน้ำเก็บความร้อนได้มาก ส่งผ่านท่อได้ไกล และคุมอุณหภูมิได้ด้วยแรงดันไอน้ำ จึงพบในโรงงานอาหาร สิ่งทอ กระดาษ และปาล์มน้ำมัน

ส่วนประกอบหลักของบอยเลอร์

  • หัวเผาและห้องเผาไหม้: จุดเผาเชื้อเพลิง
  • ท่อแลกเปลี่ยนความร้อน: ส่งความร้อนจากก๊าซร้อนสู่น้ำ
  • ดรัมไอน้ำ: แยกไอน้ำออกจากน้ำก่อนส่งเข้าระบบ
  • ปั๊มน้ำป้อนและระบบปรับสภาพน้ำ: เติมน้ำที่บำบัดแล้วเข้าหม้อ
  • อุปกรณ์ความปลอดภัย: วาล์วนิรภัย เกจแรงดัน และหลอดแก้วดูระดับน้ำ

หลักการทำงานของบอยเลอร์

หลักการทำงานของบอยเลอร์ หรือหม้อไอน้ำมี 4 ขั้นตอน ดังนี้

  1. ปั๊มป้อนน้ำที่ปรับสภาพแล้วเข้าหม้อไอน้ำ
  2. หัวเผาเผาเชื้อเพลิง ก๊าซร้อนถ่ายเทความร้อนผ่านผนังท่อให้น้ำ
  3. น้ำเดือดเป็นไอ แรงดันเพิ่มจนถึงค่าที่ตั้งไว้
  4. ไอน้ำถูกส่งไปจุดใช้งาน แล้วคืนตัวเป็นน้ำคอนเดนเสทกลับมาเป็นน้ำป้อน

บอยเลอร์มีกี่ประเภท? เทียบ Fire Tube กับ Water Tube

บอยเลอร์ในโรงงานแบ่งตามทางเดินของน้ำกับก๊าซร้อนได้ 3 ประเภท ได้แก่ หม้อไอน้ำแบบท่อไฟ (Fire Tube) ที่ก๊าซร้อนวิ่งในท่อซึ่งจมอยู่ในน้ำ หม้อไอน้ำแบบท่อน้ำ (Water Tube) ที่น้ำวิ่งในท่อโดยมีก๊าซร้อนล้อมรอบ และหม้อไอน้ำแบบไหลผ่านทางเดียว (Once-through) ซึ่งเป็นแบบท่อน้ำที่ไม่มีดรัมไอน้ำ เปรียบเทียบข้อแตกต่างของบอยเลอร์ทั้ง 3 ชนิด ตามตารางด้านล่าง

หัวข้อ Fire Tube Boiler Water Tube Boiler Once-through Boiler
แรงดันที่ทำได้ ต่ำถึงปานกลาง ปานกลางถึงสูง ต่ำถึงปานกลาง
อัตราการผลิตไอน้ำ เล็กถึงกลาง ตอบสนองช้ากว่า กลางถึงใหญ่ ตอบสนองเร็ว เล็ก ตอบสนองเร็ว
พื้นที่ติดตั้ง กะทัดรัด ใช้พื้นที่มากกว่า กะทัดรัดที่สุด
ราคา ต้นทุนเริ่มต้นต่ำกว่าแบบท่อน้ำ ต้นทุนเริ่มต้นสูงที่สุด ราว ½ ของหม้อไอน้ำแบบทั่วไป แต่ประสิทธิภาพต่ำกว่า
เหมาะกับโรงงานแบบไหน ใช้ไอน้ำสม่ำเสมอ ปริมาณไม่สูง ใช้ไอน้ำมาก หรือความต้องการขึ้นลงบ่อย ใช้ไอน้ำน้อย ต้องการเริ่มเดินเครื่องได้เร็ว

การเลือกบอยเลอร์สำหรับโรงงาน ดูจากอะไร

  • ปริมาณและแรงดันไอน้ำ: ใช้น้อยและสม่ำเสมอเหมาะกับท่อไฟ ใช้มากหรือแรงดันสูงเหมาะกับท่อน้ำ ส่วนโรงงานที่ใช้ไอน้ำน้อยและพื้นที่จำกัด เลือกแบบไหลผ่านทางเดียวได้
  • รูปแบบการใช้ไอน้ำ: ถ้าความต้องการขึ้นลงบ่อย แบบท่อน้ำตอบสนองได้เร็วกว่า
  • ชนิดเชื้อเพลิงและพื้นที่: ดูเชื้อเพลิงที่หาได้ในพื้นที่และขนาดห้องบอยเลอร์
  • ภาระทางกฎหมาย: หม้อไอน้ำที่ผลิตไอน้ำตั้งแต่ 20 ตันต่อชั่วโมงขึ้นไป ต้องมีวิศวกรควบคุมเพิ่มจากผู้ควบคุมประจำหม้อน้ำ

กฎหมายหม้อไอน้ำที่โรงงานต้องรู้ มีอะไรบ้าง?

โรงงานที่ใช้หม้อไอน้ำต้องทำตามพระราชบัญญัติโรงงาน พ.ศ. 2535 และกฎกระทรวงว่าด้วยมาตรการความปลอดภัยเกี่ยวกับหม้อน้ำฯ พ.ศ. 2549 โดยมีประกาศกระทรวงอุตสาหกรรม พ.ศ. 2549 และฉบับที่ 2 พ.ศ. 2559 กำหนดรายละเอียด และกรมโรงงานอุตสาหกรรมเป็นผู้กำกับดูแล

ผู้ควบคุมหม้อไอน้ำ ต้องผ่านการอบรมและขึ้นทะเบียนอย่างไร

โรงงานต้องมีผู้ควบคุมประจำหม้อน้ำที่ขึ้นทะเบียนกับกรมโรงงานอุตสาหกรรม และแสดงใบอนุญาตไว้ใกล้หม้อน้ำ ผู้ควบคุมต้องผ่านการอบรมและสอบตามหลักสูตรของกรมฯ หรือจบ ปวส. สาขาช่างกลโรงงาน ช่างยนต์ ช่างเทคนิคอุตสาหกรรม ช่างเทคนิคการผลิต หรือสาขาที่เรียนเรื่องไอน้ำและการเผาไหม้รวมไม่น้อยกว่า 9 หน่วยกิต การขึ้นทะเบียนใช้เวลาประมาณ 8 วันทำการ และไม่มีค่าธรรมเนียม

รอบการตรวจสอบหม้อไอน้ำ และใครเป็นผู้ตรวจได้

หม้อไอน้ำต้องตรวจอย่างน้อยปีละ 1 ครั้ง โดยวิศวกรผู้ทดสอบหรือหน่วยรับรองด้านวิศวกรรม ครอบคลุมการตรวจภายนอก ภายใน และอุปกรณ์ความปลอดภัย แล้วส่งรายงานให้กรมโรงงานอุตสาหกรรมภายใน 30 วัน นอกจากนี้ต้องตรวจก่อนใช้งานครั้งแรก และก่อนกลับมาใช้เมื่อหยุดเกิน 6 เดือน หม้อไอน้ำบางประเภทที่ได้รับความเห็นชอบ ขยายรอบตรวจภายในได้ไม่เกิน 5 ปี หรือไม่เกิน 3 ปีถ้าใช้เชื้อเพลิงแข็ง

วิธีป้องกันตะกรันในบอยเลอร์

บอยเลอร์เกิดตะกรัน แก้และป้องกันอย่างไร?

ตะกรันที่เกาะแล้วต้องล้างท่อ หม้อไอน้ำจึงจะกลับมาผลิตไอน้ำได้ตามพิกัด แต่ทางแก้ระยะยาว คือ ปรับสภาพน้ำป้อนให้อยู่ในเกณฑ์ และโบลว์ดาวน์อย่างเหมาะสม

ตะกรันเกิดจากอะไร และส่งผลต่อบอยเลอร์อย่างไร

ตะกรันเกิดจากแร่ธาตุในน้ำที่ตกผลึกเกาะผิวท่อเมื่อน้ำระเหยเป็นไอ ชั้นตะกรันทำให้แลกเปลี่ยนความร้อนได้น้อยลง ต้องใช้เชื้อเพลิงมากขึ้นเพื่อผลิตไอน้ำเท่าเดิม และยังทำให้น้ำเดือดรุนแรงจนได้ไอน้ำเปียก

การดูแลน้ำป้อนหม้อไอน้ำ

น้ำป้อน คือ น้ำที่เติมเข้าหม้อไอน้ำเพื่อทดแทนส่วนที่กลายเป็นไอ ต้องปรับสภาพก่อนใช้ เพราะแร่ธาตุในน้ำเป็นต้นเหตุของตะกรัน เกณฑ์ที่ควรรู้มีดังนี้

  • น้ำป้อน: ตามประกาศกระทรวงอุตสาหกรรม เรื่อง คุณสมบัติของน้ำสำหรับหม้อน้ำ พ.ศ. 2549 ต้องมี pH 5.8-9.5 และความกระด้างรวมไม่เกิน 10 ppm
  • น้ำในหม้อไอน้ำ: pH 8.5-11.8 และสารละลายทั้งหมด (TDS) ไม่เกิน 3,500 ppm
  • เกณฑ์แนะนำของ พพ.: สำหรับหม้อไอน้ำแรงดันไม่เกิน 20 barg แนะนำให้น้ำป้อนมีค่าการนำไฟฟ้าต่ำกว่า 400 µS/cm และความกระด้างใกล้ 0 มากที่สุด
  • โบลว์ดาวน์: มี 2 แบบ คือ ใต้ดรัมเพื่อระบายตะกอน และผิวน้ำเพื่อลดสารละลาย ถ้าน้อยไปตะกรันจะเกาะ ถ้ามากไปจะเสียน้ำและความร้อน การคุมด้วยค่าการนำไฟฟ้าอัตโนมัติจึงสมดุลกว่าเปิดวาล์วด้วยมือ

บอยเลอร์ใช้เชื้อเพลิงอะไรได้บ้าง แบบไหนคุ้มที่สุด?

บอยเลอร์ใช้ได้ทั้งเชื้อเพลิงเหลวอย่าง น้ำมันเตา และดีเซล เชื้อเพลิงก๊าซ เช่น ก๊าซธรรมชาติและ LPG และเชื้อเพลิงแข็งอย่างถ่านหิน แกลบ และฟืน การพิจารณาเลือกเชื้อเพลิงที่คุ้มค่าที่สุดต้องดูต้นทุนต่อพลังงานที่ได้จริง ไม่ใช่แค่ราคาต่อหน่วยอย่างเดียว

เทียบค่าความร้อนและต้นทุนเชื้อเพลิงแต่ละชนิด

เชื้อเพลิง ค่าความร้อนสุทธิ หน่วย
น้ำมันเตา 39.77 MJ/ลิตร
น้ำมันดีเซล 36.42 MJ/ลิตร
LPG 26.62 MJ/ลิตร
ถ่านหินนำเข้า 26.37 MJ/กก.
ฟืน 15.99 MJ/กก.
แกลบ 14.40 MJ/กก.

วิธีเทียบ คือ นำราคาต่อหน่วยหารด้วยค่าความร้อน จะได้ต้นทุนเป็นบาทต่อเมกะจูล แกลบหรือฟืนอาจถูกกว่าต่อเมกะจูล แต่ต้องมีที่เก็บ ระบบป้อน และการจัดการเถ้า ส่วนน้ำมันเตาให้ค่าความร้อนต่อลิตรสูงสุดในตาราง และคุมการเผาไหม้ได้ง่าย นอกจากค่าความร้อนแล้ว การเปรียบเทียบเชื้อเพลิงสำหรับบอยเลอร์ควรดูเรื่องการจัดเก็บ การขนส่ง และมลพิษประกอบด้วย

วิธีลดต้นทุนน้ำมันเตาสำหรับบอยเลอร์

  • คุมคุณภาพน้ำและล้างตะกรัน: ผิวท่อสะอาดแลกเปลี่ยนความร้อนได้เต็มที่
  • หุ้มฉนวนผนังเตา: จากกรณีศึกษาหม้อไอน้ำ 25 ตัน/ชม. ในโรงงานปาล์มน้ำมัน ลดการสูญเสียความร้อนจากผนังได้มากกว่า 70%
  • นำคอนเดนเสทกลับมาใช้: น้ำป้อนที่ร้อนอยู่แล้วใช้เชื้อเพลิงน้อยลง
  • ดูแลหัวเผาและเลือกเกรดน้ำมันเตาให้ตรงกับหัวเผา: เพื่อให้เผาไหม้สมบูรณ์ ไม่เหลือเชื้อเพลิงทิ้ง

สรุป

บอยเลอร์ คือ หม้อไอน้ำที่ผลิตไอน้ำแรงดันสูงให้กระบวนการผลิตในโรงงาน แบ่งเป็น 3 แบบหลัก ได้แก่ ท่อไฟ ท่อน้ำ และไหลผ่านทางเดียว ซึ่งเลือกใช้ตามปริมาณ แรงดัน และรูปแบบการใช้ไอน้ำ ทุกโรงงานที่ใช้หม้อไอน้ำต้องมีผู้ควบคุมประจำหม้อน้ำที่ขึ้นทะเบียนกับกรมโรงงานอุตสาหกรรม และต้องตรวจโดยวิศวกรอย่างน้อยปีละครั้ง ส่วนต้นทุนการเดินเครื่องระยะยาวขึ้นอยู่กับการดูแลน้ำป้อนไม่ให้เกิดตะกรัน รวมถึงการเลือกเชื้อเพลิงจากต้นทุนต่อพลังงานที่ได้จริง ไม่ใช่ราคาต่อหน่วยเพียงอย่างเดียว

ปรึกษาการเลือกน้ำมันเตาสำหรับบอยเลอร์ ติดต่อ Time Ventures

คำถามที่พบบ่อย (FAQ)

1. บอยเลอร์กับหม้อไอน้ำเป็นสิ่งเดียวกันไหม?

เป็นสิ่งเดียวกัน บอยเลอร์มาจากคำภาษาอังกฤษ Boiler ส่วนหม้อไอน้ำเป็นคำไทย และในเอกสารกฎหมายของกรมโรงงานอุตสาหกรรมใช้คำว่า “หม้อน้ำ” ทั้งหมดหมายถึงอุปกรณ์ที่ต้มน้ำให้เป็นไอน้ำแรงดันสูงเพื่อใช้ในกระบวนการผลิต

2. ผู้ควบคุมหม้อไอน้ำต้องมีใบอนุญาตไหม?

ต้องมี โรงงานที่ใช้หม้อไอน้ำต้องมีผู้ควบคุมประจำหม้อน้ำที่ขึ้นทะเบียนกับกรมโรงงานอุตสาหกรรม โดยผ่านการอบรมและสอบตามหลักสูตรของกรมฯ หรือจบ ปวส. ในสาขาที่กำหนด และต้องแสดงใบอนุญาตไว้ใกล้หม้อไอน้ำ

3. ต้องตรวจสอบหม้อไอน้ำทุกกี่ปี?

ต้องตรวจอย่างน้อยปีละ 1 ครั้ง โดยวิศวกรผู้ทดสอบหรือหน่วยรับรองด้านวิศวกรรม และส่งรายงานให้กรมโรงงานอุตสาหกรรมภายใน 30 วัน หม้อไอน้ำบางประเภทที่ได้รับความเห็นชอบ ขยายรอบตรวจภายในได้ไม่เกิน 5 ปี

อ้างอิง

  1. กรมโรงงานอุตสาหกรรม. (ม.ป.ป.). คู่มือสำหรับประชาชน: การขึ้นทะเบียน/ต่ออายุทะเบียนผู้ควบคุมประจำหม้อน้ำหรือหม้อต้มที่ใช้ของเหลวเป็นสื่อนำความร้อน. https://www.diw.go.th/manual/fac/boiler.pdf
  2. กรมโรงงานอุตสาหกรรม. (ม.ป.ป.). คู่มือสำหรับประชาชน: การให้ความเห็นชอบในการตรวจสอบภายในหม้อน้ำทุกระยะเวลาเกินกว่า 1 ปี แต่ไม่เกิน 5 ปี ต่อการตรวจสอบหนึ่งครั้ง. https://www.diw.go.th/manual/fac/27.pdf
  3. กรมพัฒนาพลังงานทดแทนและอนุรักษ์พลังงาน. (ม.ป.ป.). รายงานสถานการณ์พลังงานของประเทศไทย มกราคม–มิถุนายน 2569 (เบื้องต้น). https://pei.dede.go.th/dataset/be2fe91f-18f3-4fc9-b523-1a2f2e236df5/resource/e8351f26-9847-480d-a841-e0e580727e75/download/sit_jun_69.pdf
  4. กรมพัฒนาพลังงานทดแทนและอนุรักษ์พลังงาน. (2567). คู่มือผู้รับผิดชอบด้านพลังงานสามัญ (โรงงาน) พ.ศ. 2567 บทที่ 2 การอนุรักษ์พลังงานสำหรับระบบไอน้ำ. https://image.makewebeasy.net/makeweb/0/mqk9PemK3/Document/Part_3_Chapter_2_%E0%B8%9B%E0%B8%B5_2567.pdf?v=202405291424
  5. ภาคิน ศะศิประภา. (2568). การลดการสูญเสียความร้อนจากผนังเตาหม้อไอน้ำด้วยการหุ้มฉนวนในโรงงานอุตสาหกรรมปาล์มน้ำมัน. สิ่งแวดล้อมไทย, สถาบันวิจัยสิ่งแวดล้อมเพื่อความยั่งยืน จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย. https://thaienvi.com/article/view/376